Γράφει η Έλενα Τορναρίτη
Το ντοκιμαντέρ της Ίβα Ραντιβόγιεβιτς, Evaporating Borders, που προβλήθηκε στο πλαίσιο του Cyprus Film Days καταδεικνύει την αδυναμία της Κύπρου να αποδεχτεί καθετί διαφορετικό. Μια αδυναμία που διαπερνά τις μικρές μας γειτονιές, και φτάνει μέχρι τα γραφεία ενός κρατικού μηχανισμού, ο οποίος μέσω της νομοθεσίας και της διαλεκτικής του μίσους, μεταμορφώνει τον δίπλα σε ανοίκειο, άλλο και εν τέλει, εχθρό.
Όπως σε κάθε δύσκολη κοινωνική συγκυρία, έτσι και τώρα κατασκευάζονται διαρκώς αποδιοπομπαίοι τράγοι: για την οικονομική κρίση φταίνε οι μετανάστες, δεν φταίει το ταξικό μας χάσμα ή μερικές εκατοντάδες που τρώνε με χρυσά κουτάλια. Με αυτή την αφορμή, η Ίβα Ραντιβόγιεβιτς επιλέγει να φτιάξει ένα ντοκιμαντέρ που απεικονίζει τα χάσματα των ανθρώπων, και την πραγματικότητα πολλών μεταναστών εδώ στην Κύπρο, παρουσιάζοντας ανάμεσα σε άλλα, πλάνα από την παλιά Λευκωσία και από το ξενοδοχείο στη Λάρνακα που λειτουργεί κατά το ήμισυ ως χώρος φιλοξενίας αιτητών πολιτικού ασύλου και κατά το ήμισυ ως ενοικιαζόμενα δωμάτια για πληρωμένο σεξ.
Η ματιά της Ίβα δεν είναι υποκειμενική, ούτε τυχαία. Γεννημένη στη Γιουγκοσλαβία, μια χώρα που βρίσκεται πια μόνο στη μνήμη, ήρθε στην Κύπρο σε ηλικία 12 ετών και έζησε εδώ ως έφηβη. Σήμερα ζει στην Αμερική, επιστρέφει όμως συχνά, καθώς εδώ έφτιαξαν το σπίτι τους οι γονείς της. Ξέρει μάλλον τι σημαίνει να είναι κανείς “άπατρις” ή να θεωρεί πατρίδα του τον κόσμο ολόκληρο, – όχι μόνο τον μικρό κλειστό ορίζοντα της χώρας του.
Στο ντοκιμαντέρ της Ραντιβόγιεβιτς περνούν πολλά δυσάρεστα: η αδυναμία των περισσότερων απο εμάς να αντιληφθούμε καλύτερα το πρόβλημα της μετανάστευσης ή να απεμπλακούμε από το δίπολο εμεις/αυτοί – το κλασικό επιχείρημα με τα επιδόματα, η ευκολία με την οποία ρίχνουμε την ευθύνη στον ξένο ή στον αδύναμο, η κλειστότητά μας, η τυφλότητα του ΕΛΑΜ στον τρόπο που διατυπώνει και εκφράζει κραυγαλέα το μίσος του απέναντι σε ό,τι “μη ελληνικό”.
Ισχυρή και ενδεικτική στιγμή του ντοκιμαντέρ, ο ρατσιστικός λόγος του βουλευτή Ζαχαρία Κουλία, που διαχωρίζει τους μετανάστες σε κατηγορία υπανθρώπων, στην περίπτωση που δεν πρόκειται για πλούσιες ελίτ. Ο λόγος του Ζ. Κουλία παίζει παράλληλα με τα πλάνα της Ίβα που απεικονίζουν σκληρές πραγματικότητες μεταναστών στην Κύπρο, συνθέτοντας ειρωνικά το παζλ της μισαλλοδοξίας μας.
Ακόμα κι αν η ματιά της Ραντιβόγιεβιτς θεωρηθεί η δική της προσωπική ματιά, το ντοκιμαντέρ αποδομεί με σπουδαίο τρόπο την άποψη που είχε διατυπωθεί παλαιότερα από τον Σωκράτη Χάσικο, ότι η Κύπρος αποτελεί Παράδεισο Μεταναστών. Το ντοκιμαντέρ αναδεικνύει άλλες πλευρές και όψεις της ζωής ανθρώπων που αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν, έφτασαν εδώ ως άνθρωποι και επιθυμούν το κράτος και η κοινωνία να τους αντιμετωπίζει υπό αυτή την ιδιότητα, δείχνοντας κατανόηση στις ιδιαιτερότητες της κοινωνικής τους ένταξης.
Με το ποίημα του Ghassan Sadoon, αιτητή πολιτικού ασύλου στην Κύπρο, το ντοκιμαντέρ φτάνει στο τέλος του:
Ναυτία
Πέρα απ’ αυτή την ατέλειωτη θάλασσα
Έφυγα και δεν κοίταξα ποτέ ξανά πίσω
Στο ερείπιο που φώλιασε στην ψυχή μου
Απ’ τα χέρια εκείνου του θλιβερού νανουρίσματος που αποκαλούμε «σπίτι»
Έτσι όταν η θλίψη ξεπλένει την καρδιά μου με δάκρυα αλμυρά, μπορώ να βλέπω μέσα μου
Ένα βουνό απογοήτευση να κοιμάται ήσυχο
Δεν θα την ξεπεράσουμε ποτέ αυτή τη ναυτία
Όπου κι αν πιάσουμε λιμάνι
Και θα ξερνάμε πάντα τα όνειρά μας, τις αναμνήσεις μας
Και τα πρόσωπα εκείνων που αφήσαμε πίσω, μέχρι να φτύσουμε το τελευταίο κομμάτι πατρίδας και να πεθάνουμε.
[ελεύθερη μετάφραση από τα αγγλικά: Κ. Στεφάνου, Μ. Μωυσέως]
