Μια από τις θεατρικές παραστάσεις που δεν θα ξεχάσω, τουλάχιστον σύντομα, ανήκει στο Θεάτρο Κωφών Ελλάδος, το οποίο στεγάζεται εδώ και χρόνια σ’ ένα μικρό κτίριο στου Ψυρρή, στην Αθήνα. Η παράσταση που είχα δει τότε (χάρη σε μια πολύ καλή φίλη) επικεντρώθηκε στις προσωπικές ιστορίες ανθρώπων που ήρθαν από την Αλβανία για να βρουν μια καλύτερη τύχη στην Ελλάδα. Ήταν μια προσπάθεια να μεταφερθεί η εμπειρία ενός ανθρώπου που φεύγει από τη χώρα του αναζητώντας μια καλύτερη τύχη, σε μια άγνωστη γη – κι όλα αυτά μέσω της νοηματικής γλώσσας.
Η παράσταση ήταν ένα κράμα από χειρονομίες και φωνές που συνυπήρχαν (ένας ηθοποιός χρησιμοποιούσε τα χέρια του κι άλλος ηθοποιός χάριζε τη φωνή του) μια σύμπτωση που κάλυπτε ολότελα την απόσταση από τον ήχο στη σιωπή, κι έδινε την εντύπωση πως αδίκως αντιμετωπίζουμε τον άλλον μόνο υπό το πρίσμα της διαφορετικότητας, χωρίς να αντιλαμβανόμαστε συχνά πως οι εμπειρίες μας ο,τι κι αν είμαστε, συγκλίνουν. Το αμετάδοτο της εμπειρίας ενός κωφού μοιάζει συχνά με το αμετάδοτο που νιώθει ένας μετανάστης σε μια χώρα που δεν τον υποδέχεται ως άνθρωπο, ή ακόμα κι ενός ανθρώπου που νιώθει ότι δεν συμπέφτει με τους “ομοίους” του.
Διάβασα λοιπόν τη συνέντευξη του σκηνοθέτη της παράστασης Κάρβουνο, Βασίλη Βηλαρά, στο popaganda.gr – αυτή μου ανακάλεσε στη μνήμη και την παράσταση που είχα δει τότε, οπότε σας την παραθέτω, κι αν βρεθείτε στου Ψυρρή περάστε από το Θέατρο Κωφών.
Ποια είναι η ιστορία του θεάτρου κωφών Ελλάδος;
Το θέατρο δημιουργήθηκε πριν από 30 χρόνια από την Νέλλη Καρρά και τον Στρατή Καρρά. Η Νέλλη ήρθε από την Αμερική όταν γνώρισε τον Στρατή, τον οποίο και παντρεύτηκε. Η ίδια είχε την ανάγκη να ασχοληθεί με το θέατρο, που είναι η δουλειά της αλλά ήθελε να ασχοληθεί παράλληλα και με ανθρώπους που έχουν κάποιου είδους αναπηρία. Εδώ, βέβαια η κατάσταση ήταν πολύ πίσω σε σχέση με αυτό που είχε ζήσει στην Αμερική. Οπότε με την βοήθεια ανθρώπων που δεν ασχολούνταν με το θέατρο κωφών μιας που δεν υπήρχε, αλλά είχαν γνώσεις στο θέμα της κώφωσης, βρήκαν παιδιά από τα σχολεία και έφτιαξαν την πρώτη θεατρική ομάδα, που περιορίζονταν σε σκετσάκια και μιμήσεις. Τότε στους διαδρόμους των σχολείων έβλεπες πολλές φορές τους κωφούς να μιμούνται ηθοποιούς απ’ τον παλιό ελληνικό κινηματογράφο. Μιας που στις ταινίες εκείνης της εποχής οι άνθρωποι είναι πολύ εκφραστικοί με το σώμα και τα χέρια τους και μιας που η τηλεόραση δεν είχε υπότιτλους και δεν έχει δυστυχώς, τα παιδιά έπιαναν το νόημα της κάθε ταινίας μέσα από την κίνηση και οι μιμήσεις είχαν γίνει στις παρέες το καθημερινό αστείο. Η Νέλλη βλέποντας αυτή την εικόνα ένιωσε πως υπάρχει κάτι που μπορεί να εξελιχθεί και κάπως έτσι δημιουργήθηκε η πρώτη ομάδα, εντελώς ανεπίσημα. Σιγά σιγά αυτό το πράγμα οργανώθηκε, φτιάχτηκε καταστατικό, φορέας, που λέγετε θέατρο κωφών Ελλάδος και από τότε δουλεύει όλο και καλύτερα ανεβάζοντας παραστάσεις.
Η παράσταση Κάρβουνο, που σκηνοθετείς τώρα στο θέατρο κωφών τι πραγματεύεται;
Είναι για τον εμφύλιο, συγκεκριμένα είναι για τον έρωτα στα χρόνια του εμφυλίου. Γενικά τα τελευταία χρόνια έχουμε επιλέξει να ασχολούμαστε με θέματα κοινωνικοπολιτικά γιατί η εκπαίδευση που έχουν οι κωφοί στα σχολεία τους είναι ασύλληπτα ελλιπής. Μαθαίνουν τα βασικά ίσα ίσα για να τελειώσει η χρονιά. Έχουν τεράστια κενά. Όταν είπαμε ότι θα κάνουμε μια παράσταση για την χούντα το μόνο που ήξεραν είναι ότι η χούντα είναι κάτι καλό γιατί ο Παπαδόπουλος είχε μια υπηρέτρια κωφή και για ευνόητους λόγους επί των ημερών του, θέσπισε ένα επίδομα για τους κωφούς. Αγνοούσαν παντελώς την αγριότητα του πράγματος. Οπότε λες, αφού κάνουμε θέατρο ας τους δώσουμε την ευκαιρία να μάθουν κάποια πράγματα, μιας που δεν είχανε την τύχη να τα μάθουν στα σχολεία τους. Έτσι και φέτος στην ίδια λογική κάνουμε μια παράσταση για τον εμφύλιο που έτσι κι αλλιώς είναι ένα θέμα που δεν αγγίζεται ούτε στα δικά μας σχολεία. Αν έχεις την τύχη να μάθεις κάποια πράγματα απ’ τους γονείς σου ή να διαβάσεις μόνος σου μεγαλώνοντας έχει καλώς αλλιώς νομίζω μένεις στην άγνοια είτε ακούς είτε όχι.
Οι ηθοποιοί του θεάτρου είναι επαγγελματίες; Υπάρχει κάποια σχολή που μπορούν να φοιτήσουν;
Υπάρχει ένα διάταγμα για τη λειτουργία των δραματικών σχολών, το οποίο απαγορεύει σε μη αρτιμελείς και κωφούς να φοιτήσουν σε δραματική σχολή. Ακόμα κι αν κάποιος θέλει να παρακολουθήσει μαθήματα μαζί με τον διερμηνέα του, που τον πληρώνει ο ίδιος, δεν έχει το δικαίωμα να το κάνει. Έτσι το θέατρο κωφών λειτουργεί κατά κάποιον τρόπο και σαν εργαστήρι για τα παιδιά που θέλουν να ασχοληθούν με το θέατρο. Πλέον υπάρχουν εδώ ηθοποιοί που παίζουν 20 χρόνια και φτάνουν σε επίπεδα πολύ υψηλά, ισάξια θα έλεγα με ακουόντων και μπορώ να πω ότι είναι πια επαγγελματίες.
Το κοινό που παρακολουθεί τις παραστάσεις είναι μεικτό;
Ναι είναι μεικτό και αυτός είναι και ο στόχος μας. Μέσα από το θέατρο να υπάρξει μια ουσιαστική επικοινωνία των δύο αυτών κόσμων. Στην παράσταση παίζουν τρεις κωφοί και τρείς ακούοντες. Οπότε οι θεατές βλέπουν τις κινήσεις από τους κωφούς ηθοποιούς και ακούνε τα λόγια από τους ακούοντες. Παλαιότερα στις παραστάσεις, οι μεν έπαιζαν στη νοηματική γλώσσα και οι δε βρίσκονταν κάπου κρυμμένοι και έβαζαν τα λόγια. Σα να βλέπεις μεταγλωττισμένο έργο! Στο Κάρβουνο που ανεβάζουμε φέτος τολμήσαμε να ανέβουν όλοι πάνω στη σκηνή και κωφοί και ακούοντες. Αυτό βέβαια δεν έγινε ξαφνικά μια ωραία μέρα! Χρόνια τώρα όλοι οι σκηνοθέτες που έχουν περάσει από ‘δω δουλεύουν προς αυτή την κατεύθυνση και το αποτέλεσμα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Πως βρέθηκες να σκηνοθετείς την παράσταση αυτή και να συμμετέχεις τόσο ενεργά στο θέατρο κωφών;
Είμαι ηθοποιός και έχω τελειώσει τη σχολή της Νέλλης Καρρά. Είμαι και κοινωνικός λειτουργός οπότε κατά κάποιον τρόπο συνδύασα αυτές τις δύο σχολές. Πριν από τέσσερα χρόνια η Νέλλη μου πρότεινε να αναλάβω το θέατρο σκηνοθετικά, το βρήκα πολύ ενδιαφέρον και από τότε είμαι εδώ!
Ξέρεις τη νοηματική γλώσσα;
Μπορώ να συνεννοηθώ αλλά δεν μπορώ να πω ότι την έχω κατακτήσει! Είναι ξέρεις μια ολοκληρωμένη γλώσσα με τους δικούς της ιδιωματισμούς και θέλει αρκετό χρόνο για να την κατανοήσεις όπως και κάθε γλώσσα.
Όταν πρωτοξεκίνησε το θέατρο κωφών ήταν διαδεδομένη η νοηματική γλώσσα;
Τότε απαγορευόταν η νοηματική γλώσσα στα σχολεία. Έβαζαν τα παιδιά να κάθονται με τα χέρια κάτω από τα μπούτια τους για να μην μιλάνε στη γλώσσα τους. Οι ειδικοί προωθούσαν τότε τον προφορικό λόγο, ή μάλλον την προσπάθεια στον προφορικό λόγο σα να ήταν ακούοντες. Υπήρχε μια άποψη ότι αν μάθεις νοηματική χαζεύεις, ότι δεν προωθεί την σκέψη σου. Φαντάζομαι ότι κι αυτοί που το είπανε δεν είχαν κακή πρόθεση αλλά δεν είναι πιο λογικό να ανοίγει η σκέψη και η φαντασία όταν μπορείς να μιλήσεις σε μια γλώσσα ολοκληρωμένα;
Θέατρο Κωφών Ελλάδος, Σαχτούρη 8-10, Πλατεία Κουμουνδούρου, Ψυρρή, Αθήνα
